Cele przewodnika
Niniejszy przewodnik został opracowany z myślą
o specjalistach zajmujących się zawodowo oceną i zarządzaniem
jakością powietrza w środowisku miejskim. Jego koncepcja jako
praktycznego zbioru informacji oparta jest na wiedzy i doświadczeniach
zebranych w wielu europejskich miastach. Podejmuje wiele kwestii jakie pojawiają
się przed władzami miejskimi zmierzającycmi w swoich działaniach
do poprawy jakości powietrza. Niniejsza wersja papierowa obejmuje wiele
istotnych kwestii oraz zaleceń; CD-ROM jao dodatek do przewodnika zawiera
zestaw przykładów z zakresu dobrych praktyk. Treść przewodnika
oraz zawartość CD-ROM-u dostępne są również na stronie
internetowej www.integaire.org w formie Bazy Danych Dobrych Praktyk.
Rola miast w kwestii poprawy jakości powietrza
Miasta w znacznym stopniu przyczyniają się do
zanieczyszczania powietrza, są zarówno czynnikiem sprawczym jak i ofiarą
zanieczyszczonego powietrza. Znaczna część ludności zamieszkuje
i jest zatrudniona w miastach, a emisja szkodliwych substancji skaża
powietrze w środowiskach skupisk ludności. Miastom przypada więc
kluczowa rola w implementacji krajowego i europejskiego ustawodawstwa w zakresie
jakości powietrza oraz ponoszą one znaczną odpowiedzialność
w dziedzinie ochrony zdrowia swoich mieszkańców.
Istotne rozwiązania przypadające władzom miejskim
Aby władze miejskie spełniały swoją
rolę w tym zakresie konieczne jest, by ukazać im rozwiązania
niejednokrotnie o newralgicznym znaczeniu począwszy od sprawowania rządów
po kwestie techniczne. Niniejszy przewodnik ma na celu poruszenie najistotniejszych
tematów poprzez rozwinięcie problematyki oraz przekazanie zaleceń
i ukazanie przykładów. Kwestie te zostały ujęte w formie ustawodawstwa,
zarządzania, oceny, planowania i przedsięwzięć jakie winny
być podjęte.
Miasta wzbogacają wiedzę na przykładzie innych
Dzięki wprowadzeniu przez Unię Europejską
ramowej dyrektywy dotyczącej oceny i zarządzania jakością
powietrza oraz dyrektywom „córkom”, krajowe ustawodawstwo w zakresie jakości
powietrza zostało obszernie zastąpione europejską legislacją.
W efekcie prawne ramy działania miast zostały w dużym stopniu
zharmonizowane w obrębie Wspólnoty Europejskiej. O ile miasta zwykle
współpracowały ze sobą w skali danego kraju, obecnie mają
możliwość wzbogacać wiedzę poprzez międzynarodową
wymianę doświadczeń.
Sieć INTEGAIRE
Sieć INTEGAIRE «Integrated Urban Governance and Air
Quality Management in Europe» została ustanowiona w marcu 2002 r., aby
przyczynić się do poprawy jakości powietrza w środowiskach
miejskich poprzez udostępnianie materiałów informacyjnych o dobrych
praktykach. Sieć ta powołana została przez europejski Piąty
Ramowy Program Badawczy w formie projektu jako Kluczowe Działanie pod
nazwą „Miasto Jutra i Dziedzictwo Kulturowe” («City of Tomorrow and Cultural
Heritage»). Program INTEGAIRE powiązał ze sobą na okres trzech
lat dziesięć różnych miast, trzy stowarzyszenia komunalne oraz
cztery ośrodki badawcze. Poza skierowanym do miast niniejszym przewodnikiem,
INTEGAIRE opracował również zalecenia do europejskiego Programu
„Czyste powietrze dla Europy” («Clean Air For Europe») (CAFE) dotyczącego
realizacji polityki oraz zalecenia dla unijnej Dyrekcji Generalnej odpowiedzialnej
za problemy badawcze oraz dla społeczności ośrodków naukowych
na temat potrzeb w dziedzinie badań.
Prace przygotowawcze
Materiał informacyjny zawarty w przewodniku został
opracowany przez członków sieci INTEGAIRE. Po zidentyfikowaniu poszczególnych
kwestii, miastom przypadła rola ich opisu. Zastosowały w tym celu
ustaloną systematyzację dla zapewnienia czytelnikom łatwości
posługiwania się przewodnikiem: wprowadzenie, omówienie problematyki,
zalecenia lub konkluzja oraz referencje dla poszerzenia wiedzy. Ponadto uczestniczące
w programie miasta wniosły znaczny dorobek w postaci przykładów
dobrej praktyki w zakresie oceny i zarządzania jakością powietrza.
Poprzez komunikację drogą elektroniczną i serię plenarnych
posiedzeń INTEGAIRE, systematyzacja poruszanej problematyki oraz egzemplifikacja
zostały przedyskutowane i zoptymalizowane. Ośrodki badawcze nadały
procesowi odpowiednią strukturę i służyły miastom
ogromnym wsparciem.
Portal INTEGAIRE
Na stronie internetowej www.integaire.org uzyskać można
informacje na temat projektu INTEGAIRE. Znajduje się tam zarówno przewodnik
jak i zalecenia do programu CAFE i działań badawczych, które można
konsultować i ściągnąć z internetu. Materiał
informacyjny dostępny jest w formie Bazy Danych Dobrej Praktyki, którą
łatwo się posługiwać konsultując spis treści
lub używając funkcji wyszukiwania.
Treść przewodnika w skrócie
W przewodniku zastosowano ustaloną systematyzację
opisanej problematyki. Poszczególne tematy ujęte są w czterech rozdziałach, podzielonych na podrozdziały. Każdy
podrozdział zawiera wiele mówień danego tematu.
Rozdział
Podrozdział
| Materiał
informacyjny |
Integracja
geograficzna |
| Udział
decydentów |
|
| Zasoby
zarządzania jakością powietrza |
|
| Współpraca
urzędów miejskich |
|
| Narzędzia
zarządzania jakością powietrza |
|
| Współpraca między regionami i miastami |
|
| Ustawodawstwo |
Ustawodawstwo i interpretacja dyrektyw |
| Wdrażanie dyrektyw o jakości powietrza |
|
| Ocena |
Metody monitorowania
jakością powietrza Metody i narzędzia oceny jakości powietrza |
| Planowanie
i środki |
Strategia i plany działania w zakresie jakości
powietrza |
| Środki
dotyczące ruchu samochodowego |
|
| Środki
użytkowania terenów |
|
| Wzorce
planowania |
Przewodnik zawiera również zestaw przykładów
dobrej praktyki. Z przykładami można zapoznać się niezależnie
od pozostałej treści przewodnika. Zwykle stanowią one ilustrację
omówienia poszczególnych tematów.
Na końcu przewodnika umieszczono kompletną listę
poruszonych tematów i przykładów.
Poniżej zamieszczono wprowadzenie do poszczególnych
rozdziałów.
MATERIAŁ INFORMACYJNY
Miasta często postrzegane są raczej jako obszary
ściśle odgraniczone administracyjnie, niż jako część
obszerniejszego miasta-regionu z wielowymiarowymi połączeniami z
resztą obszaru, a szczególnie, z otaczającymi je obszarami wiejskimi.
Tego rodzaju percepcja odzwierciedla sposób zarządzania miastami. Potencjalne
i wzajemne korzyści nie zawsze są w pełni wykorzystywane ze
względu na polityczne i administracyjne bariery oraz podział kompetencji
władz. Koncepcja ta jest przedmiotem podrozdziału zatytułowanego
Integracja geograficzna. Należy podkreślić, że
w coraz większym stopniu władze troszczą się o zapewnienie czystego powietrza wszędzie, a poprawa
jakości powietrza jest bezsprzecznie procesem wielostronnym wymagającym
zgodnego działania wszystkich decydentów (Udział decydentów).
Szczególna problematyka w zakresie jakości
powietrza dotyczy dostępnych zasobów co stanowi jeden z głównych
czynników wskazujących na zdolność władz lokalnych do
owocnego wdrażania środków zorientowanych na poprawę jakości
powietrza mieszkańców danego obszaru. A przecież nie wszystkie środki,
by były efektywne, wymagają poważnych nakładów finansowych,
bowiem polityczna wola w odniesieniu do problematyki jakości powietrza
sama w sobie może być zasobem. Istnieje więc szeroka gama środków
pożądanych w zakresie zarządzania jakością powietrza
i w dużym stopniu uzależnionych od roli jaką mają wypełnić.
Zrównoważony rozwój, który polega na jednoczesnym
dążeniu do ekonomicznej konkurencyjności, spójności społecznej
i zrównoważonegop środowiska można osiągnąć
jedynie poprzez zintegrowane podejście do realizowania polityki w taki
sposób, by poszczególne sektory polityki były zharmonizowane i dążyły
do wspólnego celu. (Integracja sektorowa).
W wyniku rozwoju rynku wewnętrznych i wzrastającej
globalizacji, na poszczgólnych poziomach władzy jest coraz trudniej zająć
się skutecznie kwestiami planowania we własnym zakresie. Coraz większa
zależność istnieje pomiędzy wszystkimi stopniami władzy
a docelowe działania na poszczególnych stopniach wymagają wspólnego
celu, ukierunkowania i zaangażowania. Kwestie te wchodzące w zakres
Integracji pionowej określą wspólne dążenia, jakkolwiek
pozostanie zawsze trudność w ujęciu ich w formie polityki a
następnie poddanie praktycznym wdrożeniu, szczególnie, zważywszy
na różnorodne uwarunkowania lokalne, na poziomie władz lokalnych
i regionalnych.
Podrozdział narzędzia odnosi
się do braku ujednoliconych danych oraz praktyk, by zorientować
w jednym kierunku działania zespołów planowania urbanistycznego,
polityków i managerów. Planowaniem urbanistycznym zarządzają specjaliści,
zazwyczaj desygnowani przez polityków, i stosują oni praktyki wywodzące
się z ich osobistego doświadczenia i lokalnych zwyczajów.
USTAWODAWSTWO
Polityka Unii Europejskiej w sprawie
jakości powietrza zmierza do wdrożenia odpowiednich instrumentów
w celu poprawy czystości powietrza. Dyrektywa Komisji Europejskiej w
sprawie jakości powietrza określa zasady, czasami ogólne, czasami
zaś szczegółowe, oceny jakości powietrza stosowane na całym
obszarze Wspólnoty, procedury przekazywania tych ocen Komisji i obywatelom
oraz kiedy należy wdrażać plany redukcyjne zmierzające
do zmniejszenia stężenia zanieczyszczeń w powietrzu, jeśli
ich wartość w danej strefie przekracza dopuszczalne progi (podrozdział zatytułowany Wdrożenie dyrektywy WE w sprawie
jakości powietrza).
Wymagania dotyczące oceny jakości
powietrza obejmują przepisy na temat pomiaru i środków zmierzejących
do oczyszczania zanieczyszczonego powietrza. Przepisy odnoszące się
do zarządzania jakością powietrza zawierają wymogi natychmiastowej
redukcji stężeń zanieczyszczeń w strefach, gdzie istnieje
prawdopodobieństwa, że określone w przyszłe progi zostaną
przekroczone. Jeśli weszły w życie określone wartości
graniczne lub inne wartości progowe, obowiązkiem jest wprowadzić
plany działania w przypadku ryzyka przekroczenia tych wartości.
Dyrektywa w sprawie jakości powietrza
określa różnorodne wymogi sprawozdawczości. Dyrektywa skierowana
jest do władz na szczeblu krajowym, ale w wielu Państwach Członkowskich
odpowiedzialność w tym zakresie spoczywa częściowo na
władzach regionalnych lub lokalnych. Należy regularnie przesyłać
sprawozdnia o stanie jakości powietrza oraz przedsięwzięciach,
jakie należy podjąć w celu porawy jakości powietrza. Celem
wprowadzenia obowiązku sprawozdawczości jest wymiana doświadczeń
pomiędzy Państwami Członkowskimi oraz publikowanie przez Komisję
wyników sprawozdań w ramach realizowanej polityki.
Dyrektywa UE w sprawie jakości powietrza
ustanawia, że istotne jest przekazywanie obywatelom informacji na temat
jakości powietrza, szczególnie osobom wrażliwym zdrowotnie, a zwłaszcza
cierpiącym na schorzenia układu oddechowego. Ustanawia również,
że obywatele będą informowani o planach i programach wdrażanych
w celu redukcji poziomu zanieczyszczeń w powietrzu. Odpowiedzialność
za rozpowszechnianie informacji do wiadomości publicznej spoczywa częściowo
na terenie Państw Członkowskich, na władzach lokalnych.
W zakresie wyzwań wdrożeniowych na
obszarach miejskich przewiduje się rozwój na poziomie lokalnym, strategii
dotyczących jakości powietrza oraz planów działania jak również
kwestii monitorowania jakości powietrza. Zgodność
prawna, stosowanie, implementacja i wzmacnianie tych środków jest rzeczą
kluczową w kwestii poprawy jakości naszego powietrza i, ogólnie,
osiągnięcia wysokiego poziomu ochrony środowiska (podrozdział
Ustawodawstwo i interpretacja dyrektyw).
OCENA
Pierwszy krok jakiego należy dokonać przeprowadzając
konstrukcyjne działania w przedmiocie jakości powietrza to ocena
aktualnej sytuacji zważywszy na stężenie zanieczyszczeń
oraz porównanie tego poziomu do wartości progowych stosowanych w odniesieniu
do jakości powietrza czy też podstawowych zaleceń np. Światowej
Organizacji Zdrowia (World Health Organization). Ocena dotyczy przede wszystkim
pomiaru stężenia zanieczyszczeń powietrza. Techniki oceny obejmują
również wzory zanieczyszczenia powietrza (techniki oparte na wielkościach
matematycznych dla obliczenia stężenia zanieczyszczeń w oparciu
o dane emisji zanieczyszczeń, prognozę pogody (np. wiatr, itp...).
Metody oceny takie jak modelling niezbędne są, żeby przewidzieć
perspektywicznie stan jakości powietrza biorąc pod uwagę planowany
rozwój urbanistyczny miasta oraz ewolucję demograficzną, postęp
technologiczny w konstrukcji pojazdów , procesy przemysłowe, itd...
Rozdział poświęcony ocenie zanieczyszczenia
powietrza zawiera dwa główne podrozdziały: pomiary i monitoring
oraz ogólna metodologia oceny. Materiał informacyjny składający
się na omówienie tematyki jest w dużej mierze oparty na wymaganiach
monitoringu i oceny określonej w dyrektywie UE w sprawie jakości
powietrza.
Podrozdział metody monitoringu zawiera tematy
poruszające opracowanie sieci monitoringu powietrza miejskiego, lokalizację
stacji monitoringu oraz omówienie metod monitoringu i pomiarów.
Podrozdział poświęcony metodom i narzędziom
oceny jakości powietrza poświęca wiele tematów ocenie dokonywanej
na podstawie monitoringu czy też modellingu, oraz różnorodne aspekty
procedury oceny jakości powietrza, takie jak:
PLANOWANIE
Planowanie stanowi kluczowe działanie dla osiągnięcia parametrów
dobrej jakości powietrza w dniu dziesiejszym w ośrodkach miejskich.
Typowe dla lokalnej administracji działanie wobec krótkotrwałych
okresów wysokiego zanieczyszczenia oraz redukcja emisji substancji zanieczyszczających
w perspektywie średnio i długoterminowej, a zatem zminimalizowanie
częstotliwości zachodzenia takich zjawisk.
Planowanie polega na zadecydowaniu jakie kroki zostaną
podjęte, w zróżnicowanej skali przestrzenno-czasowej, aby zrealizować
określony cel. Jeśli celem jest jakość powietrza, wówczas
planowanie oznacza zidentyfikowanie połączenia krótkoterminowych
działań i długoterminowych środków, aby opracować
optymalną “politykę” zmierzającą do redukcji emisji substancji
zanieczyszczających, a w szczególności, obniżyć poziom
zanieczyszczenia na obszarach gdzie wartości progowe są przekroczone.
Działania związane z planowaniem obejmują
zwykle zastosowanie odpowiedniego oprogramowania, aby przewidzieć ewolucję
kompleksowego sytemu w jakim działamy: środowisko miejskie. Wzorce
takie obejmują zróżnicowaną gamę kategorii i wiele alternatywnych
rozwiązań dla każdej kategorii. Kluczowymi przykładami
takich symulacji to ruch pojazdów samochodowych, emisja oraz wzorce rozproszenia
zanieczyszczeń.
Baza danych najlepszych praktyk INTEGAIRE zawiera liczne
hasła nawiązujące do planowania. Hasła te zostały
skasyfikowane w oparciu o cztery obszary badawcze: